Tural Osman

6 Kasım 2015 Cuma

Azərbaycan insanının kimlik məsələsi.

Bizim tarixi, dini, elmi, geopolitik, fikri, sosioloji və başqa məsələlərdə bir bütöv olaraq kimliyimiz barədə çoxlu fikirlər səslənir. Amma bəzən mənə elə gəlir ki, səslənən fikirlər daha çox təfərrüatlarla bağlıdır və əsas məsələni görməzdən gəlməyimiz ilə nəticələnir. Əsas məsələ deyərkən bizim hazırki coğrafiyamızda keçmişdən bəri yaşayanların vahid bir kimliyinin mahiyyətində duran dəyərləri və müəyyən tarixi zaman kontekstində bu dəyərlərin bir kimlik olaraq bizdə sabitlənməsini nəzərdə tuturam. Bu əsas məsələnin nə olduğunu müəyyənləşdirmədən və bunu mərkəzə qoymadan təfərrüatlar üzərindən kimliyimiz barədə səslənən bütün fikirlər hazırki dünyada digər qlobal və mahiyyətindən xəbərsiz olduğumuz fikirlərin, məfhumların uzantısına, əlavəsinə çevrilməkdən və bizim də kor-koranə, hissi şəkildə bilmədiyimiz bir oyunun parçası olmağımızdan başqa heç nəyə yaramayacaq.

Müəyyən coğrafiyada yaşayan və bəlli tarixi mədəniyyətə, adət-ənənəyə, dilə, dini anlayışa, dəyərlərə sahib olduğumuz fərz edilən bizlərin kimliyini aydınlaşdırmadan öncə hazırki dünya insanının hansı dəyərlərə görə yaşadığını bilməliyik. Amma bu ayrıca və çox uzun mövzu olduğuna görə bunun üzərində çox dura bilməsəm də qısa şəkildə belə deyə bilərəm ki, 20-ci əsrdə baş verən 1-ci və 2-ci dünya müharibələrindən və soyuq müharibədən qalib çıxanların hakim etdiyi dəyərlərin şəkilləndirdiyi yeni dünya nizamının (New World Order) insanlarıyıq. Qloballaşma deyilən anlayış özündə azad bazar iqtisadiyyatı, demokratiya və insan haqqları kimi təməl məsələləri birləşdirərək bütün dünyada vahid bir dəyərlər sistemini hakim etməklə televiziyalarda, radiolarda gördüyümüz müəyyən insan tipini formalaşdırıb və hazırki dünya insanının dəyərləri dediyimiz bu dəyərlərin kənarında hələ ki, heç bir mənəvi, iqtisadi, elmi, fikri alternativ güc görünmür. Kapitalizm sisteminin qitə avropasında təməllərinin qoyulmasından sonra bu sistemin tarix içində müxtəlif dövrlərdə mərkəzi dəyişərək müəyyən dövrdə  Britaniyaya köçmüş və hazırda isə bunun ABŞ-da olmasının şahidiyik. Sözsüz ki, hazırda dünyaya hakim olan dəyərlərin keçdiyi müəyyən tarixi yol var və əlbəttə ki, bunun fəlsəfi təməlləri də tarix içərisində müxtəlif filosoflar tərəfindən formalaşdırılıb. Hazırki dünyanın mənzərəsinin əsasən maddi-iqtisadi dəyərlər əsasında formalaşdığını nəzərə alaraq bizim millət olma yoluna düşmüş bir xalq olaraq beynəlxalq münasibətlərdəki tarixi rolumuzu və qlobal dəyərlər qarşısındakı mövqeyimizi anlamağımız lazımdır. Bunu anlamağımız üçün 1918-ci ildə 1-ci dünya müharibəsinin bitməsi və ənənəvi dünyanın faktiki olaraq tarix səhnəsindən silinməsindən sonra ortaya ənənəvi dünyanın bir təmsilçisi kimi görünən Osmanlının hərbi dəstəyi - Nuru Paşanın komandanlığında Qafqaz İslam Ordusunun yerli müsəlman fəalların İstiqlaliyyət Bəyannaməsi ilə elan etdiyi Cümhuriyyətin torpaqlarının bir qism qeyri-millətlərin təcavüzündən azad edilməsini yəni xalqımızın ontologiyasını, varlıq səbəbini dərk etməyimiz gərəkdir. Beləliklə 10-11-ci əsrlərdə Cənubi Qafqaz  müsəlmanlarına olan Bizans, erməni və gürcü feodallarının real təhlükəsini və həmçinin ön asiyaya olan səlib yürüşlərini dəf edərək Kitabi Dədə Qorqudun dilində desək "qara donlu kafirləri" məğlub edən səlcuqlu oğuz-türklərinin tarixi rolu yenidən təkrarlandı və bu dəfə türk ordusu Cənubi Qafqazı qeyri-millətlərdən (daşnaq erməniləri, bolşevik qüvvələri, ingilis-antanta təhlükəsi və s.) gələn  soyqırım, işğal, parçalanma kimi təhlükələrinin qarşısını təqribən bir minillik fasilədən sonra yenidən aldı. Bəlkə də bütün bunlar mənim şəxsi təxəyyülümün məhsulu kimi görünə bilər, amma tarixin bir belə oxşarlıqda təkrarlanması şəxsən mənim üçün diqqətə layiqdir. 20-ci əsrin əvvəllərində peyda olan yeni millətlər cəmiyyətində varlığımızı təsdiqləyə bildik ki, bundan sonrakı görəvimiz yeni yaranmış modern şərtlərdə mədəni, elmi, fikri səviyyədə tarixi bir fəaliyyət göstərmək olmalıydı. Düşünürəm ki, ani bir müddətdə sıçrayış edərək varlığımızı təsbit etməyimiz öz davamlılığını 100 il ərzində formal olaraq göstərdi və əldə etdiyimiz yoxdan bir varlığımızın mahiyyətində yatan kimliyimizi bizə unutduraraq bizi yaşatdılar. Halbuki əsas qayəmiz qazandığımız və az da olsa qoruyub saxlaya bildiyimiz kimliyimiz üzərindən fikir, elm, ədəbiyyat, tarix inşa etmək olmalıydı. Bütün bu müddət ərzində biz dünyada baş verən hadisələrin kortəbii iştirakçısı olmuşduq və hətta 2-ci dünya müharibəsi də heç bir şəkildə bizə aidiyyatı olmayan bir davaydı. 

 Yer üzündə baş verən bütün bu hadisələr fonunda bizim kimliyimizin nə olduğu məsələsi artıq bizim üçün çoxdan bəlli olmalıydı və indi biz tam başqa mövzuları danışmalıydıq. Əlbəttə fərdiyyətçilik, humanizm, dünyəvilik kimi fikirlər ilk baxışdan hər birimizin insan olduğu fikrindən irəli gələrək kimlik məsələsinin heç bir məna ifadə etmədiyini bizə deyə bilər. Ancaq yaşadığımız dünyada tarix içində ifadə etdiyimiz mənanı anlamağımız birbaşa kimliyimizi anlamağımız ilə əlaqədardır. Kimliyi sırf tarixdə baş verən siyasi hadisələrlə məhdudlaşdırmaq doğru olmazdı, amma o məsələ də bəllidir ki, dini həyatın, ədəbi, elmi, fikri nümunələrinin yaratdığı insan həmçinin tarixdə baş verən siyasi hadisələri yaradan insandır və bu insan tarix yazır.

Albaniya, Şirvanşahlar, Ağqoyunlular, Səfəvilər, Qacarlar və s bizim tariximizin ənənəvi hissəsidir və bizim kimliyimizdə sırf mədəniyyət səviyyəsində yaşayır. Səlcuqların bu torpaqlara olan real təhlükələri dəf etdiklərindən sonra bu torpaqlarda yaranan dövlətlər, elmi əsərlər, ədəbiyyat nümunələri və başqa işlər hazırda bizim muzeylərdə, simvolikada, danışdığımız lisanda, tarixi filmlərdə, zehniyyətimizdə (mentalitetdə) yaşadaraq məhdudlaşacağımız bir estetik mədəniyyət kimi qalır və bütün bunlar bizim həyat tərzimizdə, hazırda yaşadığımız dünyanın şərtlərində, fərdi həyatımızın yolunda heç bir fəal təsir göstərə bilməyəcək tarixdir. Bütün bunlar indi nə fərd olaraq nə də xalq olaraq bizə bələdçilik edə bilmir və sadəcə mədəni nümunə kimi hazirki həyat tərzimizin bir ünsürünə çevrilə biləcək haldadır. Buna görə də 1918-ci ilə qədər olan tarix kimliyimizin muzey, xoş xatirə hissəsinə daxildir. Bəs bizim hazırki vəziyyətimizi ifadə edəcək kimliyimiz nədir? Mən bunun cavabını İstiqlaliyyət Bəyannaməsində tapıram. Hələ Məhəmmədəmin Rəsulzadə özünün Əsrimizin Siyavuşu əsərində 1-ci dünya müharibəsindən sonra ortaya çıxmış Azərbaycanı İran və Turan mədəniyyətləri kontekstində qiymətləndirərək mədəniyyət olaraq uzun zaman iranın tərkib hissəsi olduğumuzu, ancaq tarixi kimlik olaraq türk kimliyini əldə etdiyimizi bildirmişdir.  Əgər keçmiş zamanda biz min ildən bir təkrarlanan və dünya tarixinin istiqamətini dəyişən bir hadisə görürüksə 1-ci dünya müharibəsindən bəri bu fasilə 100 illikdir. İstiqlaliyyət Bəyannaməsi tarix səhnəsindən silinmiş ənənəvi mədəniyyətimizin yox, hazırda özümüzü ifadə edə biləcəyimiz mövcudluğumuzun (exsistensiya) ifadəçisi olaraq kimliyimizin açarıdır. Əhməd bəy Ağaoğlu, M. Rəsulzadə, Üzeyr bəy Hacıbəyli, Mirzə Cəlil və başqa mütəfəkkirlər hazırki modern dünyanın şərtlərində fikir olaraq bizə bələdçilik edən ziyalılar olmuşdur və bu ziyalılar da insanımızın şəxsiyyət olaraq yetişməsində mövqe bəyan etmişlər.


  İstiqlaliyyət Bəyannaməsindəki bir çox məsələlərin dərin qatda bizə nə dediyini anlamağımız üçün bəzi nümunələri çəkmək istəyirəm. Ancaq öncə onu bildirim ki, bu bəyannamə olmamışdan əvvəl biz Zaqafqaziya Cümhuriyyətində təmsil olunan 3 millətdən biri olmuşuq. Diqqət çəkən məqam odur ki, bu millətlər gürcü, erməni və müsəlman millətləridir. Yəni cənubi qafqaz müsəlmanlarının millət olaraq adı elə müsəlman millətidir. Bunu anlaya bilməyimiz üçün tarixdə daha əvvələ getmək lazımdır. Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrindən sonra İran müsəlmanlarının millətlərinə aid olan İran türklərinin bir qismi yəni cənubi qafqaz müsəlmanlarının (türkmanların) talelərini İran müsəlmanlarından ayıraraq Rusiya millətlər cəmiyyətində Rusiya müsəlmanları və Qafqaz müsəlmanları qrupuna daxil olduq və bütün bu müddət ərzində burda yaşayanları tatarlar, müsəlmanlar və başqa adlarla adlandırdılar. Biz İran mədəniyyətinin parçası olduqda və türklərin İrana hamiyyəti baxımından da özümüzü yad hiss etmədiyimizdən kimliyimizlə bağlı heç bir dərin problem yaşanmamışdı. Ancaq imperialist siyasət adətən işğal etdiyi xalqlara qarşı assimilya siyasəti yürütdüyünə görə Çar Rusiyası zamanı erməni, rus, alman və digər köçlərdən əlavə cənubi qafqaz müsəlmanlarını adlandırmaqda da fərqləndirmələr qoymuşlar və tez-tez dəyişən ərazi vahidləri də düşünürəm ki, "parçala və hökm sür" siyasətinin bir parçasıdır. Buna görə Çar imperiyası dağıldığı bir mühitdə cənubi qafqazda müsəlman milləti olduğu halda Yelizavetpol, Bakı, İrəvan kimi parçalar var idi və daşnaq, bolşevik, ingilis, gürcü və s. qüvvələr yəni yerli aftaxton müsəlmanlardan başqa bütün köç etmiş və ya istila üçün gəlmiş qeyri-millətlər hökm sürürdü. İran mədəniyyətindən ayrılandan sonra yerli müsəlmanların vəziyyəti isə beləydi ki, yaşadığı torpaqlara nə özü sahib çıxa bilirdi nə də ki, qeyri-millətlərin hakimiyyəti altında sülh içində yaşamaqlarına imkan yox idi. Belə bir vəziyyətdə ya bu torpaqlarda vahid müsəlman milləti yoxdu və burda müsəlmanlar arasında da müxtəlif məzhəblər, etniklər. baxışlar var və həmçinin müsəlman olmayanlar da var ki, burda vahid dövlətin yaranmasına mane olur deyib, imperializmin siyasətinin yemi olmalıydıq və yaxud da əksini isbat etməliydik. Bu baxımdan İstiqlaliyyət bəyannaməsinin hər bir cümləsi və həmçinin Qafqaz İslam Ordusunun şəhadəti tarixi kimliyimizin yenidən təsbiti nöqteyi nəzərindən əvəzsizdir. Bizans, erməni, gürcü və səlib yürüşləri olduğu dövrlərdə də bu ərazilərdə müsəlmanlar yaşayırdı. Bunu tarixçilər daha yaxşı bilər, amma həmçinin etnik olaraq da türkman, irandilli və qafqazdilli tayfalar da yəqin ki burda vardı. Amma məncə Səlcuqların etdiyi "türklərin buraya köç etməsi" məsələsindən daha çox bölgə üzərindəki pərəm-pərəmliyi vahid bir platformada birləşdirməsi və daha sonra Bizansa qalib gələrək anadolu torpaqlarına çatmasıyla dünyanın tarixini istiqamətləndirəcək bir vəziyyəti yaratmasıydı. Demək olar ki, eyni şey təkrarlandı.
 
  Cənubi-şərqi qafqazdan ibarət müsəlmanların yaşadığı ərazi tarix boyu müxtəlif etniklərin, məzhəblərin, irqlərin, dinlərin məskəni olub, amma sadəcə türklərin vətəni halına gəlib. Türklük deyərkən qanla, genlə bağlı hansısa etnik milləti nəzərdə tutmuram və burda anladığım şey xüsusi bir tarixi roldur. Şair İsmət Özəlin türklüyə verdiyi təriflərdən birinin daha çox uyğun olduğunu güman edirəm. Belə ki, İsmət Özəlin bir fikrinə görə "Dünyanın leş olduğu və onu ancaq köpəklərin yeyəcəyini anlamaq üçün türk olmaq lazımdır" Fərqindəyəm ki, bu tərif mücərrəd və bəlkə şairanə səslənir, amma türklüyün etnik bir məsələdən çox milli kimlik məsələsi olduğunu ifadə etmək üçün bu misalı çəkmək istədim. Yəni xalq olaraq biz etnik tərkibcə türkman, talış, tat, ləzgi, xınalıqlı və s. ola bilərik, məzhəb olaraq cəfəri, şafi, hənəfi və s. ola bilərik amma ümumi milli kimlik olaraq 1918-ci ildən bəri türk milli kimliyini xalq olaraq isə azərbaycanlı kimliyini qəbul etmişik. Etnik kimlik sırf mədəni hadisə olub xalqı təşkil edən bir şeydir və bunun çox olması, rəngarəngliyi həmin xalqın mədəni zənginliyini də ifadə edə bilər, amma milli kimlik fərqli məsələdir. Tat, talış, türkman, ləzgi, avar, kürd, udin, gürcü, rus, erməni və başqaları azərbaycanlı xalqını təşkil edir, amma bunlar arasında müsəlman millətinə aid olanlar türk milli kimliyində özünü ifadə edib. Yəni azərbaycanlı dinindən, məzhəbindən, etnik tərkibindən, irqindən asılı olmayaraq vətəndaşlıqla bağlı olan bütün azərbaycanlılardır, amma türk milləti isə məhz 1918-ci ildən indiki milli identikliyimizi, tarix səhnəsindəki kimliyimizi, həyat qarşısındakı mövqeyimizi təsbit edən bir kimlikdir. Göründüyü kimi Suriyada, İraqda (Mosul, Kərkük) yaşayan türkmanlar kimi biz də türkmanıq. Onlar necə azərbaycan dilində danışırsa biz də eləcə türkman dilində danışırıq, amma millilik olaraq türklük tarixi bir mahiyyət daşıyır. Bu baxımdan etnik kimliyindən, irqindən asılı olmayaraq həyat qarşısında müəyyən tarixi rolu üzərinə götürmüş insanın türk olmasında heç bir qeyri-adilik yoxdur.

   Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcudluğunu bəyan edən sənəd olan "İstiqlaliyyət Bəyannaməsi"nin mətni (teksti) və o mətni ortaya çıxaran dəyərlər, hadisələr, ardıcıllıqlar, tarixi gedişat, sözlər və başqa şeylərin hörgüsü yəni konteksti barədə fikrimi izah etməyə çalışacam.

"Buna binaən arai-ümumiyyə ilə intixab olunan Azərbaycan Şurai milliyyeyi-islamiyyəsi"

Bu ifadədə biz ümumun (xalqın) rəyi ilə intixab (seçilən) olunan Şurayi milliyyeyi-islamiyyədən bəhs olunduğunu görürük. Zaqafqaziya Qoşma Cumhuriyyətində 3 millətdən biri olan müsəlmanları təmsil edən müsəlman fraksiyasının varisliyinin Şurayi milliyyeyi-islamiyyə olduğu bəlli olur. Yəni burda demokratik üsul-idarə ilə seçilən müsəlman millətinin seçdiyi müsəlman hakimiyyətdən bəhs edilir. Amma burda müsəlman deyiləndə bir çox məqam aydın olmur. Çünki 1-ci dünya müharibəsi sonrasında müsəlmanların yaşadığı əksər ərazilər müstəmləkə və ya yarımmüstəmləkə vəziyyətində olduğundan özümüzü fərqli müstəqil kimliklə ifadə edəcəyimiz bu bəyyannamədə göstərilən və sonrasında qəbul etdiyimiz bayraqla da təsbit olunan millilik türk milli kimliyidir.

  1. Bu gündən etibarən Azərbaycan xəlqi hakimiyyət həqqinə malik olduğu kibi, Cənubi və Şərqi Zaqafqaziyadan ibarət Azərbaycan dəxi kamil-əl-hüquq müstəqil bir dövlətdir.
  2. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin şəkli-idarəsi Xalq Cümhuriyyəti olaraq təqərrür ediyor.
  3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün millətlər və bilxassə, həmcivar olduğu millət və dövlətlərlə münasibəti-həsənə təsisinə əzm ediyor.
  4. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti millət, məzhəb, sinif, silk və cins fərqi gözləmədən qələmrovunda yaşayan bütün vətəndaşlarına hüquqi-siyasiyyə və vətəniyyə təmin eylər.
  5. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərazisi daxilində yaşayan bilcümlə millətlərə sərbəstanə inkişafları üçün geniş meydan buraxır.
  6. Məclisi-Müəssisan toplanıncaya qədər Azərbaycan idarəsinin başında arai-ümumiyyə ilə intixab olunmuş şurayi-milliyəyə qarşı məsul hökuməti-müvəqqəti durur".
  7. Həsən bəy Ağayev, Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli, Camo bəy Hacınski, Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Nəriman bəy Nərimanbəyov, Cavad Məlik-Yeqanov, Mustafa Mahmudov.

Bu bəndlərdə də beynəlxalq münasibətlərdə və daxili məsələlərdə azərbaycan xalqının mövqeyi bəyan edilib.

  Son zamanlarda kimliyimizlə bağlı olan müzakirələrdə özümüzü azərbaycanlı, azəri, azərbaycan türkü və ya başqa necə adlandırılacağımız mübahisə doğurur. Milli mənəvi dəyərlər xüsusunda həm azərbaycanlılığımız, həm də türk milli kimliyimiz İstiqlaliyyət bəyannaməsində təsbit olunub. Düşünürəm ki, həm tarix içində müxtəlif dövrlərdə həm də bu günə qədər bu torpaqlarda qafqazdilli, irandilli və türkdilli (türkman) tayfalar yaşamışdır. Eyni zamanda bu torpaqlarda ilkin xristyanlığı, islamı həmçinin müxtəlif zamanlarda müxtəlif məzhəbləri yaşamışıq. Bütün bunlar zənnimcə bizim azərbaycanlılığımızdır. Amma məsələ tarix səhnəsindən yox olma, parçalanma, qeyri-millətlərin və ya "qara donlu kafirlərin" başımıza müsəllət olması olanda burda yaşayanlar bu torpaqların üzərində özlərini türk milli kimliyində ifadə etmişlər.


    Tural Osman

Araşdırmaçı-yazar.









11 Eylül 2015 Cuma

Bədbəxtlik gətirən bəxşiş

Bədbəxtlik gətirən bəxşiş.

I

Troya atı və Dil.


                                                                                           “Məğlub millətlər, qalib və fateh millətlərin                                              örflərini, adətlərini və ənənələrini təqlid edər .”
                                                                                                                                        İbn Xəldun                                                                                                                                                                                        
                                
     “Babil Qülləsi və Afaziya adlı yazıda ələ salınacaq insanlar olaraq özümüzü tanımağımız üzərindən dil mövzusuna fəlsəfi zəmində olan yanaşmamın ümumi çərçivəsini xülasə etməyə çalışaraq və şahidi olduğum gedişatın mənzərəsinin teoloji, fəlsəfi, elmi, tarixi, ədəbi, ictimai və başqa yönlərinə diqqət çəkməyə cəhd edərək dilin mahiyyətinin və hər bir sahədə olan bir çox natamamlığın kökünün haradan qaynaqlandığını  araşdırmaq baxımından ümumi müşahidələrimi yazmışdım. Həmin yazının davamı və  bir çox başqa təfərrüatların ifadə olunması zərurətindən bəzi məsələləri qeyd etmək ehtiyacı hiss etdim. Dil mövzusu fəlsəfi zəmində çox dərin mövzu olmaqla yanaşı tarix boyu bir çox mütəfəkkirlər, alimlər, filosoflar, şairlər buna elə bir yön veriblər ki, burda artıq bütün sözlərin deyildiyi zənninə qapıla bilərik, lakin mənim məsələm sırf yeni bir söz demək 
naminə nəsə yazmaq yox, keçmişdən miras qalan biliyi və hikməti hazırki problemləri göstərə biləcək şəkildə keçilmiş yoldan indiyə gətirə biləcəyimiz məsələni ifadə etməkdir. Həmçinin lisanımız, ədəbiyyatımız, düşüncə həyatımız ilə bağlı üzərində durulmadığını düşündüyüm bəzi ümumi məsələlərlə əlaqədar müşahidələrimi yazmaq niyyətindəyəm.                                                                                                                                         

   Bədbəxtlik gətirən bəxşiş ifadəsini biz Troya atı üçün eşitmişik, hərçənd ilk əvvəl bu atın tanrılar tərəfindən troyalılara bəxş edildiyi, xoşbəxtlik və sülh gətirəcəyi zənn edilsə də tarixdən biz bunun bədbəxtlik gətirdiyini və fəsad çıxardığını bilirik. Əslində tarixdə filosofların biliyin mənbəyi və dilin fəlsəfəsi ilə əlaqəli çox dərin və uzun müzakirələrinin ümumi görüntüsünə baxsaq və həmçinin çox vaxt teologiyada da dilin heç də insan üçün müsbət xarakterdə anılmadığını nəzərə alsaq dilin mahiyyət olaraq insana bəxş olunmasının bəlkə də bədbəxtlik gətirdiyini və fitnə çıxardığını deyə bilərik.  Amma Kantın Tanrının əsəri olması etibariylə təbiətin tarixinin yaxşılıqla başladığı, insanın əsəri olması etibariylə azadlığın tarixinin isə pisliklə başladığı fikri sanki həm Prometeyin göyün odunu oğurlayıb insanı aydınlatmasıyla həm də qadağan olunmuş meyvəylə əlaqəli bir işarə kimi insan biliyinin mənşəyinin oğurluğa dayandığı və onu pislik vasitəsiylə əlçatan edilməsi düşüncəsi müəyyən fəlsəfi nəticələrə gətirib çıxarıb ki, bu məsələnin bəzi filosofları da məşğul etdiyi görünür, halbuki Adəmə Allah tərəfindən əsmae küllehanın* öyrədilməsi sadəcə mövcudluğunun əvvəlindən insanı oğru qismində cəzalandırılmış kimi görməkdən tam başqa bir yanaşmanı və nəticəni ifadə etmiş olur.(1)

   Troya müharibəsi ilə təqribən yaxın zamanda olduğu ehtimal olunan tarixdə Hz. Musanın öz qövmünü Misirdən çıxarması hadisəsnin və kəlimullah* adlandırılan Hz. Musanın Tur dağından geri qayıdarkən qövmünü qızıl buzova sitayiş etdiyini gördükdə əlindəki lövhələri yerə salması, qövmün vəd olunmuş torpağa girməkdən imtina etməsiylə 40 il ərzində dəlalət içində çöldə dolaşması hadisələrini bilirik. Bu misalı təsadüfi çəkmədim, belə ki, Hz. Musa ilə bağlanan əhddəki “Öldürməyəcəksən”, “Oğurluq etməyəcəksən” kimi əmrlərin gətirilməsiylə əslində həm də bir əxlaqi qayda, bir dil, bir ictimayi quruluş gətirilmiş olur, çünki təbiətdə heyvanlar üçün bu kimi əmrlər əhəmiyyət kəsb etməz, digər canlılar arasında qətl, oğurluq, zina kimi anlayışlar əxlaqi yox, kortəbii  impulslarla nizamlanıb, amma insan isə peyğəmbərlər vasitəsiylə əhd bağlamaqla əmanətlə yüklənmişdir və ona öyrədilmiş dəyərlərin daşıyıcısıdır. Bununla da əhdin bağlanması sonrası qızıl buzovun bir troya atı kimi peyda olması və daha sonra da bu qövmün 40 il çöllükdə zəlalət içində dolaşmasına gətirib çıxardı.  Troya atını həm bir kateqoriya olaraq dil kimi həm də ayrı-ayrı xalqların danışdıqları lisanlar mənasındakı dil kimi və həmçinin başqa geniş bir çərçivədə rəmzi mənada işlətdiyimin və bir az provokativ başlıq qoyduğumun fərqindəyəm. Qeyd edim ki, dil və lisan kimi ayırımları Fərabidən əxz etmişəm və bunların izahına həmçinin dil ilə əlaqədər bir çox ümumi məqamlara və təfərrüatlara toxunmağa çalışacam.
 
   Çox sayda Aristotel külliyyatına şərhləri olan əsərləri günümüzə gəlib çatmasa da bir çox başqa özünəməxsus əsərlərini bildiyimiz Fərabi Platon ilə Arsitotelin düşüncələrinin uyğunlaşdırılmasına aid ifadə etdiyi fikirləriylə yanaşı ilahi dinlə fəlsəfənin də uyğunlaşa biləcəyi düşüncəsində olması onun bu mövzudakı qənayətinin hikmətin Mesopotamiyadan Misirə və ordan da Yunana keçməsi və yazılı hala gəlməsi düşüncəsindən irəli gəldiyi hesab olunur ki, burda Fərabinin niyyəti də onu öz yurduna geri qaytarmaqdır.(2) Dini həqiqət ilə fəlsəfi həqiqət üsul olaraq bir-birindən fərqli olsa da mahiyyətində bunların bir olduğunu düşünən Fərabi fəlsəfəni dini bir yolla izah edərkən dini həqiqətlərə də şərhlər gətirdi və beləcə həqiqətin təməldə bir olduğunu fərqliliklərin isə dilin istifadəsindən və şərhlərdən irəli gəldiyini göstərməyə çalışdı. Müəllimi Saninin* elmlərin təsnifatında dil elmini (ilmü’l lisan) birinci yerdə təyin etməsinin səbəbi hər növ elmin və düşüncənin özünü dillə ifadə etməsi zərurətindəndir ki, düşüncə vasitəsiylə  varlıqlardan əldə etdiyimiz biliklərin əsas aləti dildir. Bu təsnifatda ikinci yerdə məntiq elmi və sonra da digər elmlər sıralanır, belə ki, məntiq elmi Fərabiyə görə universal mahiyyəti etibariylə əqli olanları ifadə etməsi səbəbindən insanı xətaya düşməkdən qoruyan qanunları verir.(3). Fərabi hər sahənin özünə aid terminologiyası olduğunu və eyni kəlimələrin fərqli sahələrdə fərqli mənaları ola biləcəyinə işarə edir. Əgər cəmiyyəti təşkil edən insanlar bilik öyrənməyə meyilli deyillərsə və bununla bərabər idarə ediciləri də eyni vəziyyətdə olarsa dil inkişaf etmədən ilk meydana gəldiyi şəkildə qalır. Artıq o cəmiyyətdə elmlərin, sənətlərin və fəlsəfənin varlığı mümkün olmaz.  Lisan və dil (lüğət) terminləri arasında etdiyi ayırım dil fəlsəfəsi üçün yeni bir açıqlamadır. Lisan terminini danışılan dil mənasında istifadə edərkən dil (lüğət) insanda var olan düşüncəni ifadə etmə vasitəsi olaraq danışmaq qabiliyyətinə əsaslanır. Hər cəmiyyətin öz xüsusiyyətlərini daşıyan, öz mədəniyyətləri ilə inkişaf edən lisanları var. Buna görə lisanlar  düşüncələr kimi çoxdur, ancaq ağlın fəaliyyəti nəticəsində ortaya çıxan dil, ağıl kimi bir dənədir.

    Müasir dil fəlsəfəsi anlayışının əsas problemləri  B. Rassel, G.Frege, L. Wittgenstein və başqalarının əsərlərindən formalaşıb. Məntiq sahəsindəki yeni əsərlər fəlsəfəyə və həmçinin dil fəlsəfəsinə də yeni baxış gətirir. Kvant fizikasının və Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin (4) də sosiologiyada, dildə, fəlsəfədə yeni bir baxış gətirməsi ilə yanaşı onu ədəbiyyatda, fəlsəfədə, düşüncə həyatımızda görməyimizin və bu kimi prosesləri yazıçıların, şairlərin, alimlərin, sosioloqların da izləməsinin zəruri olduğunu düşünürəm. Çünki hazırki dünyada düşüncə, siyasi, ictimai, elmi, fəlsəfi prosesləri görməzdən gəlməyin bədəli gələcək üçün mədəniyyətimiz, ədəbiyyatımız, fəlsəfəmiz, siyasətimiz, həyatımız yəni mövcudluğumuzu haqqlı edə biləcək, bizə nəfəs aldıra biləcək hər şeydən məhrum edilməyimiz ola bilər və bizim Troya atının necə içəri daxil olduğundan heç xəbərimiz də olmaz.

II

Şrödingerin Pişiyi və Dil.

Bir insan kilidli olmayan, amma içəriyə açılan bir qapını əks tərəfə itələyir
                                 və özünə tərəf çəkmək ağlına gəlmirsə o insan otaqda məhbusdur.”
Ludwig Witgenstein
   
   Qapalı qutunu açmadan içindəki pişiyin ölü yoxsa diri olduğunu bilmədiyimiz Şrödingerin pişiyi kimi hazırda azərbaycan (türk) lisanının da ölü yoxsa diri olduğunu bilmirik. Bildiyimiz isə lisanımızda tarixi məxəz kimi Kitabi Dədə Qorqud, Divani Lüğəti-t-Türk və başqa bir qism əsərlərdən dilimizi qorumaq üçün istifadəyə çalışmaq, dildə islahatlar etmək xəyalına düşmək və bir çox bizə görünən başqa hadisələrdir. Müşahidəçinin müdaxiləsi olmadan yəni qapalı qutu açılmadan və bizim də iştirakçılığımızın olmadığı oyundan kənar bir vəziyyətdə təhlillər aparmaq yəqin ki, bəlkə də elə dil oyunlarına cəlb olunmaqdır.  
                                                                                                                                                         
  Keçmiş barədə əhkam kəsmək, tarixi, ədəbi, elmi hansısa məsələ barədə tənqidi fikir bildirməyin hələ ki, çox uzağındayam. Amma xətalı ola biləcəyimi də qəbul edib bəzi məfhumlardan irəli gələrək müşahidə etdiyim bir-iki problemi misallar çəkməklə dilləndirmək istəyirəm.

Abır, Həya, İsmət, İffət.
İzdiham, tünlük, qələbəlik.
Söz, qövl, kəlam, kəlimə.
Paxıllıq, həsəd, qısqanclıq və s.

 Bu kimi misallarda yazılan sözlər arasında bir fərq hiss edirikmi? Edə bilirikmi? Dil və lisan sözləri lüğətimizdə olsa da lisan sözü sanki keçmiş şeirlərdə qalan ölü sözə çevrilir və sonra heç bir məna da verə bilmirik. Halbuki Fərabinin misalında da gördük ki, bu sözlər boş yox, fəlsəfi çəki qazanmış sözlərdir və lisan ilə dil sözü arasında sərhəd fəlsəfi əsaslara görə qoyulub. Bəs yuxarıda olan sözlərin mənasını ayırd edə bilirikmi? Digər bir misal ilə yuxarıda qeyd olunmuş bir qism sözlər arasında fərqləri aydınlaşdıraq:

Mənim var; onun olmasın: qısqanclıq.
Mənim yoxumdur; onun da olmasın: həsəd
Onun var; mənim də olsun: qibtə
Mənim var; onun da olsun: kərəm (5)

   Göründüyü kimi bəlkə də həyat tərzimizin dəyişməyi, elmi, mədəni həyatımızın solğunluğu danışdığımız lisanı da bəsitləşməyə doğru aparır. Dilimizdə olan yunan və latın mənşəli sözlərin və xüsusi ilə də fəlsəfi, elmi, siyasi, sosioloji çəkisi olan sözlərin əksəriyyətinin içi boşdur və ən təhlükəli, manipulyasiya edilə bilən məfhumlar da onlardır. Belə ki, yunan fəlsəfəsini, yunan dilini tədris etmədiyimizdən, xristyan teologiyasının dili olan latıncanı yaşamadığımızdan və yunan fəlsəfəsini də tarixdə müsəlman filosofların özünəməxsus dilindən tanış olduğumuzdan, həyatımız islam kəlamının dili olan Quran ərəbcəsi ilə şəkil aldığına görə və həmçinin Ərəstun* düşüncəsinin vücuda gəlmiş qəhrəmanı İsgəndəri yazan Nizaminin əsərləri ilə öz sirrlər xəzinəmizi yaratdığımıza görə mövcudluğumuzun batini, ülvi, ilahi eşqini də tərənnüm edən Leyli və Məcnunu yazan Füzulidən və digər müsəlman, türk düşüncəsinin, ədəbiyyatının, fəlsəfəsinin kontekstində və məfhumlar külliyyatında özümüzü 19-cu əsrə qədər ifadə etdiyimizə görə son 200 illik yağmalanmış sirrlər xəzinəmizi görməzdən gələrək danışacağımız, yazacağımız hər söz, ədəbiyyat, fikir səthi, boş, təqlid və təhrifdir. Biz bunu nəzərə almadan özümüzdən heç nə kəşf edə bilmərik.
 
    Dil mühəndisliyi ilə məşğul olmaq fikrim yoxdur və həddən ziyadə çox təfərrüatları misal çəkəcək qədər də özümü bu işdə səlahiyyətli hiss etmirəm, amma sadəcə ümumi bir mənzərənin yaranması üçün bu istinadlar və misallar düşünürəm ki, kifayət olar. Dilin ölü yoxsa diri olması qutunun açılmasıyla bilinəcək, ancaq kim bilir bəlkə qutu heç açılmadı?

  
Tural Osman.


____________________________

Qeydlər:*
       *. Kəlimullah- Allahla danışan və ya Allahın danışdığı kimsə mənasındadır və əsasən Hz. Musaya (ə) aid edilir.
       *. Müəllimi Sani – Məntiq sahəsindəki əsərlərinə görə ikinci müəllim mənasında Əl Fərabiyə belə ünvan verilmişdir.
Müəllimi Əvvəl ünvanını isə ilk məntiqçi olaraq Aristotel daşıyır.
       *. Əsmae külleha – İsimlərin küllü (hamısı.) Bax: Əl Bəqərə surəsi 31.
       *  Ərəstun – Aristotel.

Mənbələr:
  1. Lütfi Bergen – Bilginin Kaynağı Nedir. (Kant ve Adem: Özgürlüğün Tarihi)
  2. Henry Corbin – İslam Felsefesi Tarihi (cilt 1). 287.
     3.   Farabi - (1990), İhsa'ül-Ulüm (İlimlerin Sayımı)
     4.   Rafiq Əliyev - Yeni sivilizasiyaya doğru və ya qeyri-səlis məntiq və din.
     5.   Dücane Cündioğlu – Ha gayret!. Yeni Şafak.


24 Temmuz 2015 Cuma

Babil qülləsi və Afaziya



Biz elə bir mövqeyə, elə bir vəziyyətə gətirilmişik ki, lağa qoyula bilinəcək insanlar olaraq həm özümüz - özümüzü həm də başqaları qarşısında özümüzü tanımışıq. Bu mövqe, vəziyyət nədir? Bu sualın tarixi, ictimai, siyasi, fəlsəfi, psixoloji və başqa yöndən cavabları verilə bilər. Amma  mən buna geniş cavab verməyə çalışaraq səbəblərini desəm bununla bizim bir-birimizi lağa qoya biləcək insanlar olmağımızda nəsə dəyişəcəkmi? Ya da bəlkə heç mən özüm də bunun səbəblərini yəni sualın cavabını bilmirəm? Sualın cavabını bilmək bunun aradan qalxmasına kifayətdirmi?  Bu yazıdakı məramım bu suallara cavab vermək yox, bu məsələyə dil üzərindən gəlmək və bu dərdə dərman ola biləcək şeyin arayışına çıxmaqdır, belə ki, dil özlüyündə tərif kimi ifadə edə biləcəyimiz yunan filsoflarının açıqladığı  təbiət (fizika) hadisəsi və ya ictimai hadisə olaraq tədqiq olunmaqdan əlavə həmçinin mən dilin həm də metafizik mahiyyətindən çıxış edərək dilin qeyblə əlaqəli olduğunu düşünən və müşahidə edən bir insanam, belə ki, şəhadət gətirməyimiz də dil ilədir. Dilin təbii yoxsa şərti olduğunun müzakirəsi gedən və mövzusu adların həqiqəti ilə bağlı olan Platonun "Kratil" dialoqu bu baxımdan antik filosofların dil barədəki fikirlərini ifadə edən əsas əsərlərdən olmaqla yanaşı dialoqda adların mahiyyəti ilə əlaqədar Sokrat, Hermogen və Kratil arasında gedən müzakirədə çıxış nöqtəsi yunan mifologiyası və dialoqda da istinad gətirilən Homer və Hesiod kimi şairlərin dövrün dilini, dünyagörüşünü ifadə edən şeiriyyatı və dövrün elmi dünyagörüşü və politeist metafizikasının çərçivəsi olduğunu da unutmamalıyıq. Dialoqda tanrıların, qəhrəmanların, insanların, suyun, havanın, torpağın, mücərrəd anlayışların və başqa adlar ilə bağlı ifadə olunan fikirlərin kainatda immonentlik mahiyyətindəki bir dünyagörüşünün çərçivəsində olan müzakirəsidir. Belə ki, bütçülüklə də əsaslana bilən immonent politeist və ya panteist metafizikadan fərqli olaraq bizim əsas olaraq istinad edə biləcəyimiz metafizik görüş əsasən dilin mahiyyəti və inkişafı barəsindəki vəhy təməlli tövhidə əsaslanan bir çərçivə olduğunu düşünə bilərik. Bu baxımdan dilin fəlsəfi əsasına və çərçivəsinə diqqət yetirərkən ilk öncə İbrahimi ənənədə bildirilən teologiyadakı ifadəsinə və tarixi təcrübədə şairlər, mütəfəkkirlər, mütəsəvviflər, alimlər tərəfindən çəkilən ümumi çərçivəyə göz gəzdirməliyik.

 Tanrıya çatmaq üçün tikmək istədikləri göyləri dəlib keçən Babil qülləsi barəsindəki hekayədə insanların hamısı bir xalq olub və bir dildə danışıblar. Amma insanların bu hərəkətlərinin nəticəsi tanrı tərəfindən dillərinin qarışdırılması oldu. İnsanlar bir-birini başa düşmədilər və beləcə bu qüllə də yarımçıq qaldı. Tövratda keçən bu hadisə  (Bax: Yaradılış: 11. 1-9) həmçinin bir az fərqli şəkildə Quranda var. Ancaq bu dəfə qülləni firon tikmək istəyir və yenə də tanrıya çatmaq istədiyinə görə. (Bax: Qəsəs surəsi 38. ayə) Bu hekayə bizə nəsə deyir və bizə düşən də deyilənlərdən öyüd-nəsihət götürməkdir.


Nə vaxt ki, dilimizin tarixi davamlılığı, ruhu əlimizdən alındı və dili xaotik, qırıq-qırıq və ya anlaşılmaz bir yığın sözlər olaraq eşitməyə başladıq məhz onda dilimiz qeyblə olan əlaqəsini itirdiyi üzə çıxdı və insanlar nəsə danışmağa başladı, amma danışdıqlarının nə olduğunu nə özləri nə də ki, ünsiyyətdə olduqları şəxs anlamasa da anlayırmış kimi edərək bir-birimizi yəni özümüzü aldatmağa başladıq. Bunun tibbdə fiziki ifadəsi beyində olan travma nəticəsində nitqin pozulması, danışılanı anlamamaq kimi bir hal olaraq afaziya adlandırılır. 

   Şərti olaraq adını tibbdən aldığımız bu halın həmçinin metafizik məhrumiyyətdən doğulan eksistensialist bir absurdun içindəki insanların anlayış, tarixi kimlik, ruhi bir əlaqənin pozulması kimi şeylərlə nəticələnən və hazırda gəlib çıxdığımız bir mövcudluq böhranı olduğunu da deyə bilərik. Biz bu böhranı ancaq dil üzərindən aşkara çıxarıb ifşa edərək düşdüyümüz halı müşahidə edə bilərik. Belə ki, danışarkən ifadə etdiyimiz sözlərin əsil mahiyyətdəki mənası təhrif edilərək “tərcümə” bir söz kimi dillərə düşməsi həmin sözlərin tutuquşu təkrarına çevrilməsi ilə nəticələnir. Yox, əgər ifadə etdiyimiz sözlərin səmimi olduğunu və tutuquşu təkrarından fərqləndiyini iddia edəcəyiksə onda bizim danışarkən boğulub qalmağımız və kəkələməyimiz lazımdır, çünki yaşadığımız bu dünyada səmimi olmaq bizdə bunu zəruri edəcək. Həm də bu məqamda Hz. Musanın dilindəki düyünün açılması üçün Allaha etdiyi duanı da yada salmağa dəyər, belə ki, o da qüllə tikmək niyyətində olan fironun yanına gedirdi. 

   Dilin təhrifinin teoloji cavabını dini kitablarda peyğəmbər göndərilmiş qövmlərin ilahi hikmətdən üz döndərməsi nəticəsində əsası vəhyə dayanan dil birliyini insanların öz nəfslərinə etdikləri zülmün bir nəticəsi olaraq itirməsi və özlərini zəlalətdə tapması kimi də göstərmək olar. Belə ki, bir çox vəhyə dayalı müqəddəs kitabların təhrif olunması məsələsini Babil qülləsi hadisəsindən sonra dilin təhrifi prosesinin davamı kimi də görə bilərik. Əgər birinci halda vahid olan dilin təhrifi və insanların bir-birini anlamaması nəticəsində dillərin qarışdırılmasını görə biliriksə ikinci halda artıq “anlaşılmaz” olan xaotik xalqlardan ibarət bir dünyada peyğəmbərlərin vəhy təməlli bir hikmətinin meydana gətirdiyi nizamı göstərmək olar. Teologiya olaraq dilə olan yanaşmadan əlavə dilin insanın elmi, fəlsəfi təcrübəsinin çərçivəsində bir şəklə, surətə gəldiyini də unutmamalıyıq. Belə ki, biz hər bir məfhumu həmin məfhumun meydana gəldiyi dünya görüşü, elmi, fəlsəfi mühiti nəzərə almadan əbədi bir ölçü kimi görə bilmərik. Yoxsa anoxranizm deyilən yanlışlığa düşərik. Xüsusən modernliklə birlikdə paradiqmanın kökündən dəyişməsi dilin mahiyyətində də qarışıqlığa təkan verdi. Ancaq dilin əsil mahiyyəti olan vəhydən bizə miras qalan ilahi hikməti mərkəzə qoyaraq tarixi davamlılığı və dövrün ən yeni elmi kəşflərini fəlsəfi, sosyoloji, ədəbi, elmi əsərlərlə dilin quruluşuna və mahiyyətinə şəkil verərək inkişaf etdirə biləcək mütəfəkkirlərin, yazıçıların olması və o istiqamətdə ciddi araşdırmaların aparılması dilin metafizik mahiyyətini qoruyub saxlamaqla yanaşı həmçinin fiziki və sosioloji bir hadisə kimi dilin çərçivəsini genişləndirən zəmini yarada bilər. Bununla yanaşı iqtisadi cəhətdən də düşünsək hər şeyi statistik hesablama mövzusu edilən bu zamanda dilin də sözlərdən ibarət bir kəmiyyət məsələsi olması və söz alveri zehniyyətinin hakim olması dilin tərkibindəki sözlərə də bazarlıq predmeti kimi yanaşmanı doğura bilir. Metafizik təməldən məhrum edilmiş və ya yanlış bir təmələ dayandırılmış bir dil ilə biz heç nədə məna tapa bilməyən əvvəli və sonu olan fani dünyadakı bir həyatdan məhrum olaraq cəfəng bir qarışıqlığa, xaosa sürüklənmiş olarıq. 

    Bizim danışdığımız dil və bizdə danışan dil hansı dildir? Əvvəlcə bəzi məfhumları yəni bizim tərkibindən xəbərimiz olmayan məfhumları həyatımıza daxil olmuş görürük. Qədimdən bəri etiqadımızla və dolayısıyla həyat tərzimizlə əlaqəli olan bəzi məfhumlar barədə mənfi fikirlərlə özümüzü tapmış oluruq. Sonra belə alınır ki, biz min illər boyunca yanlış məfhumlarla düşünürükmüş və bu gələn yeni məfhumlarla biz bütöv bir tarixi məhkum edə bilərikmiş, amma bu işi daha irəli götürənlər də var. Məsələn bizim özümüzün-özümüzə natamam görünə bilməyimizə səbəb hansısa ayrı-ayrılıqda götürülmüş yanlış məfhumlar yox, ümumiyyətlə min illiklər boyunca danışdığımız bütöv bir dil olduğunu “kəşf” etmə lüksünə sahib olan bəziləri bu dilin yenisi ilə əvəzləməli olduğumuzu iddia edə biləcək qədər “irəli” getməyi özlərinə mərifət hesab edirlər. Beləliklə biz özümüzü hər tərəfdən əlil, axsaq, natamam bir vəziyyətə salırıq ki, sonra bu vəziyyətimiz min illiklərdən bəri gələn təbii vəziyyətimiz kimi görünə bilsin. Bu belə görünəndən sonra lağa qoyula bilinəcək həmin insanlar qarşımıza çıxır. Bu insanlar məktəbdə, küçədə, işdə, evdə və hətta güzgüdə də qarşımıza çıxa bilər. Bu afaziya yəni ifadə edilən şeyi anlamamanın dilimiz üçün ola biləcək mənası dilimizin tarixin qaranlığında yox olması və bizim də bu qaranlıqda bir-birimizi və ətrafı görə biləcəyimiz işıq zənn etdiyimiz səs-küydən ibarət bir “dilin” qaragüruhu halına gəlməyimizdir.

   Nə vaxtsa vahid bir dünya dilinin hər tərəfdə qəbul olunacağı və bu səbəbdən heç kimin tərcüməçiyə ehtiyacı olmadan bir-birini başa düşə biləcəyi günlərin gələcəyinə inanan belə “saf” amma eyni zamanda siyasi-ideoloji təməlli əsassız utopik fikirlərə məhəl qoymamaqla yanaşı bir dildə danışan insanların da bir-birini anlamadığını qeyd etməyimə yəqin ki, ehtiyac yoxdur. Azərbaycan (türk) dili olaraq son 100-200 il ərzində bir neçə dəfə əlifba dəyişməyimizin və həmçinin dilin davamlılığını və mahiyyətini ifadə etmək baxımından təfərrüatlarına vara bilməyəcəyim bir çox problemin olduğunu məndən də çox yaxşı bilən insanlarımızın mövcud olduğuna inanmaq istəyirəm. Amma düşüncə sahəsində dil üzərində ciddi yazıların yazılmaması, ədəbi, fəlsəfi, teoloji, düşüncə problemi olaraq dilimizin mahiyyətini ifadə edəcək mütəfəkkirləri görməməyimiz faciəlidir. Gördüyümüz isə dilimizin faciəsi üzərində ideoloji səbəblərdən oynanılan ucuz oyunlar və müzakirələrdir. Maarifçilərimiz olaraq adlandırdığımız ziyalılarımızın bir çox mövzuda olduğu kimi dil mövzusunda da zəif qaldıqlarını və yeni şəkillənmiş bu dünyanın dilini anlamadıqlarını sadəcə milli, dini, siyasi, ideoloji və bir çox başqa komplekslərə düşüb bəzilərinin yamsılama bəzilərinin də tənqidçilik xəstəliyinə tutulmuş olduğunu qəbul etməliyik, amma bu, ciddi əsərlər yazmış yazıçılarımızın olmasını görməzdən gəlməyimizə də səbəb olmamalıdır. Maarifçi düşüncənin, modernliklə formalaşmış həyat tərzimizin bizə gətirdiklərini və bizdən götürdüklərini ciddi bir şəkildə təhlil edəcək yazıların olmaması bizim sadəcə olaraq baş verən hadisələrə heç müşahidəçi statusu da qazanmayacaq dərəcədə məruz qalan insanlara çevrildiyimizin dəlilidir. Dilə olan laqeyidliyimizin nəticəsidir ki, sürətlənən bu zamanda müasir praktik yaşantılarımızı və həmçinin metafizik həyatımızın böhranını qarşılayacaq məfhumlarımızın kəşf və icadı üçün bir cəhdin olmamasını görməyəcək vəziyyətə gəlmişik. Əlbəttə bu böhran sadəcə bizim məruz qaldığımız bir böhran olmasa da uçuruma gedən vəziyyəti görən vicdan sahibi bir qrup insan ən azından bu məsələləri müzakirəyə açmalıdır. Belə ki, dilin əsas təməl məsələləri qala-qala dil üzərindən ucuz müzakirələr aparmaq xəyanət dərəcəsinə çatacaq qədər məsuliyyətsizlikdir. Dilimizin mahiyyət olaraq necə meydana gəldiyini və onun formalaşıb indiki vəziyyətinə çatmasını və bundan sonrakı aqibətinin nəyə tərk edildiyini sistemli şəkildə ifadə edəcək bir düşüncə zəminimizi hazırlamalıyıq. 

  Nizami, Füzuli, Yunus Əmrə, Şəms Təbrizi, Qəzali və başqa şəxsiyyətlərin qoyduqları elmi, mədəni mirası və onların da qidalandıqları mənəvi hikmət xəzinəsini bu günümüzə daşıyaraq və eyni zamanda müasir elmi, fəlsəfi, ədəbi prosesi də nəzərə alaraq bu zamanın təməl problemlərini şərh edərək və dilimizin mahiyyətini özünə qaytararaq bu işə başlaya bilərik. Belə ki, islam aləminin filosofları da dilin fəlsəfi yöndən müzakirələrini aparmış və təməlləndirməyə çalışmışdılar. Əl-Bəqərə surəsindəki "Allah Adəmə bütün şeylərin adlarını öyrətdi..." şəklində keçən ayə dilin vəhy yoluyla yoxsa insanlar tərəfindən meydana çıxması kimi bir çox müzakirələrə səbəb olmuşdur. Fəxrəddin Razi kimi bir qism alimlər isə dilin başlanğıcda vəhy ilə meydana çıxdığı sonradan isə insanlar tərəfindən inkişaf etdirildiyi fikrinə gəlmişdir. Fərabi isə dili sağlam təməllərlə əsaslandıraraq mərhələ-mərhələ meydana çıxdığını və insanın idrakının, ehtiyacının artmasına uyğun bir şəkildə formalaşdığını irəli sürmüş və həmçinin məntiq sahəsindəki əsərləriylə də bütün bunları öz metotları ilə ifadə etmişdir.



1. http://modern.az/articles/82038/1/
2. http://525.az/site/?name=xeber&news_id=41208

25 Aralık 2014 Perşembe

Buludları Dağıdan – Vilhelm Reyx.

                                            
    Vilhelm Reyxin "Dinlə, Kiçik Adam" kitabını Başla hərəkatı olaraq azərbaycan dilinə tərcüməsindən sonra fikirləşdim ki, kitabı oxuyanlarda bu mətnin arxasında nə durduğu sualı yarana bilər və buna görə də müəllifin zehniyyətin anlamaq zərurəti meydana çıxır ki, bu məqalə ilə müəyyən dərəcədə bu barədə məlumat verməyə çalışmışam. 
    Bir uşaq ki, anasının müəllimi ilə intim əlaqəsinin şahidi ola və yoldaşının xəyanətindən şübhəli olan Vilhelmin atası uşağının anormal, şübhəli hərəkətlərinə reaksiya olaraq divara qısnayıb ondan nə bildiyini soruşa... Uşaq danışa... Mübahisələr... Ana özünü zəhərləyib öldürə, ata və qardaş da xəstəlikdən ölə... Belə bir uşağın böyüyəndə gərək ki, həyatda fövqaladə missiyası olsun, çünki başqa cür ola bilməz.  Bu insan “adi insan” ola bilməz. Uşaqlığından artıq bilinir bu. Ola bilsin bu insan “adi insanı” ifşa edən bir insan olsun. Yaşadıqları artıq bunu onda zərurətə çevirir.
     Reyx – Freydin tələbəsi.
     Əvvəlcə hüquqşunaslıq oxuyan Reyx, daha sonra psixiatriya sahəsində ixtisaslaşır. Reyxin istidadı ona uğurlar gətirir və budur, Reyx artıq Vyananın Psixoanalitika cəmiyyətinin üzvü olur. Daha sonra Freydin tələbəsi və assistantı olur. Vilhelmin öz analizi ilə problemi olur və  onu bitirə bilmir. Freyd isə onun analizini davam etdirməkdən imtina edir.

   Reyx kommunist olur və avstriya kommunistlərinin partiyasına üzv olur. Bu, Freydin xoşuna gəlmir. Nəzəri psixoanaliz burjuaziyaya uyğun gəlir. Reyx isə psixoanalizi işçi sinifinə tətbiq edir.  Beləliklə Reyx xəstələrdə olan nevrozu cinsi, fiziki, iqtisadi və sosial şərtlərə bağlı olduğunu bildirərək Marksizm ilə psixoanalizi uyğunlaşdırmağa çalışır.
                                                  
 İnsanın yeni psixoloji strukturu.                                                                                                

  Vilhelm Reyx insanın yeni psixoloji  quruluşunu təqdim etdi. İnsan xarakterinin üst qatı xoşməramlı, nəzakətli və dürüst olmaqla  mənəviyyatın ictimai təsəvvürünə uyğun gəlir.  Onun altında  çirkin və xoşagəlməz olan sadist, görməmiş, şəhvətə düşkün impulslar  qatı yatır. Ancaq bununla belə ümumilikdə insan xarakterinin dərinliklərində -“qəlbində” fitri sevgi, mərhəmət, səmimiyət və əməksevərlik yatır. İnsan xarakterinin özündə, mahiyyətində nifrətə yer varsa da bu rasional və izaholunandır.
Reyx insan xarakterinin sağlam və müsbət təməlləri olduğuna əmin olur və çirkin aralıq qatı formalaşdırdığını hesab etdiyi özünü saxlama və ictimailəşdirmənin müasir üsullarını ittiham edir. Freydə görə insan xarakteristikasının dərinlikləri qaranlıq və müxtəlif impulsların qarışığından ibarətdir. Ancaq Reyx, insanın xarakteristikasının dərinliklərini işıqlı görürdü. Reyx insanları sevirdi.
    Reyx insanların əksəriyyətinin əsil cinsi boşalma yəni tam orqazm keçirə bilmədiklərini düşünür.  Buna mane olan daxili orqanların və əzələlərin blokları və sıxılmalarını isə ictimai reallıq və tərbiyə ilə qarşılaşan insanın formalaşmasının nəticəsi olduğunu hesab edir. Deməli, terapiyada obrazlı şəkildə “xarakterin zirehi” adlanan bu blokları yumşaltsaq və dağıtsaq “həyat enerjisinin – canlı şeyin” axımı bərpa olunacaq və insan tamami ilə öz yoldaşına və orqazm təcrübələrinə özünü həsr edə biləcək. Bu xüsusi ilə “kiçik adama” yəni adi, sadə, orta statistik vətəndaşa məxsusdur. Kiçik Adam isə böyük olmaq istəyir amma praktikada bu bütün kiçiklər üçün mümkün deyil. Ancaq bir qismi “Kiçik Böyük Adam” ola bilir. Kiçik Adamlar daimi gərginlik altında olduqlarından onlara hakimiyyəti əlinə alan aktiv erkək lazımdır. Əksəriyyət isə liderin altında yatan kollektiv dişidir. Belə itaətkar cinsi rolun kompensasiyası üçün kütlələrə döyüb buraxmaq üçün ümumi düşmən lazımdır.  Bütün bunları Reyx özünün “Faşizmin Kütlə Psixologiyası” kitabında bildirir. Onun bu fikirləri mənə həm də bir az Orvellin “1984” əsərini xatırladır.  Bu əsəri oxuyanlar ordaki cinsi, ictimai, siyasi məsələlərlə Reyxin bu izahının necə uyğun gəldiyinin fərqinə varar. Reyx, cinsiyyət sahəsində apardığı araşdırmalarını ictimai səviyyəyə daşıyır və cinsi inqilabların diqtator rejimlərinin üzərində qələbə ilə nəticələnəcəyini iddia edir. Ancaq onun bu ideoloji fikirləri əksəriyyət tərəfindən hərfi  başa düşülür və təhrif olunur. Onun fikirləri ya əxlaqsızlıq kimi yozulub özünə qarşı ittiham şəklində yönəlir ya da əxlaqsızlıq kimi qəbul görülüb müəyyən dərəcədə tətbiq olunur. Eynən onun “Dinlə, Kiçik Adam” kitabında Kiçik Adama dediyi bu sözlər kimi; “Mənim sevgi ilə qucaqlama dediyim şey, sənin həyatında pornoqrafik macəra halına gəlir.”
                                
                               Kosmik Həyat Enerjisi – Orqon Enerjisi.
   Freyd özünün libido məfhumu barədə bir çox fikirlərindən imtina edərək bunun sadəcə fiziki enerji olduğunu qeyd etdi. Reyx isə Freydin bəzi düşüncələrini inkişaf etdirərək ilkin kosmik enerjini kəşf etdiyini bildirərək buna orqon adını verdi. Orqon; mavi rəngli, eyni anda birdən çox yerdə var olan (omnipresence), çılpaq gözlə görünə bilən və səmanın rəngi, cazibə, qalaktikaların təşkil olunma sistemi, hissiyatların və cinsiyyətin biyoloji ifadəsi kimi şeylərin mahiyyəti idi. Tufanlı havalarda səyahət edən gəmilərin dirəklərindən sıçrayan elektrik axımının (Baxın: St. Elmo Atəşi) orqonun varlığının sübutu olduğunu irəli sürdü. Qırmızı qan hüceyrələri, bitki xlorofilləri,  protozoalar və xərçəng hüceyrələrinin orqona görə olduğunu iddia etdi.
   İnsanların orqon məlumatını iki hissəyə ayırdı: fiziki və mexaniki yanaşma üçün Efir (ether) ruhi və subyektiv yanaşma üçün isə Tanrı.
   Eyni zamanda Reyx mikroskop altında mikroorqanizmləri tədqiq edirdi. Çox güman ki, Reyxə həyatın səbəbi, canlı maddə ilə cansız maddə arasındakı fərq maraqlı idi. Reyx bionları kəşf etdi. Bu bionlar canlı və cansız maddə arasındakı ara hissəciklər olub, əlverişli mühitdə mikroorqanizmlərə çevrilir.
   Hətta bəzi dərgilər və alimlər tərəfindən Reyxin bu araşdırmaları “metafizikdir” kimi tənqid olunurdu. Reyx sonrakı araşdırmalarında Ölümcül Orqon adlı bir enerjini kəşf etdi və Cloudbuster (Bulud Dağıdan)lar düzəltdi. Təcrübələrində atmosferdəki orqon enerjisini manipulyasiya edərək yağış yağdıra bildi.
   Reyx bütün bu araşdırmaları apararkən eyni zamanda daim təzyiq altında olub. Belə ki, FTB agentləri onu “kommunist keçmişinə sahib olan bir köçkün” olmağına görə həbs ediblər. Eyni zamanda Reyxi paranoyak , psixi xəstə, fanatik kimi müayinə ediblər. Məhkəmə qərarları əsasında kitabları yandırılıb ixtiraları isə məhv edilib.

24 Temmuz 2014 Perşembe

Eşqində çatışmazlığı olmaq.

   
   I. Seçimindən ötrü cəhənnəmdə yanmaqla cəzalanan, alovlar içində qıvrılıb durarkən, mərhəmətin dərinlik və hüzn qatdığı gözlərin sahibi susmaqla kifayətlənmiş... Dostunun bəxtəvər olduğunu düşünürmüş çünki. O bir seçim etmiş... bir tərəfi tərcih etmiş... bir qərar vermək cürətində olmuş... Bir seçim etdiyi üçün, bir tərəfi tərcih etdiyi üçün, bir qərar verdiyi üçün yanmağa layiq olmuş... Layiq olub zira seçimi səhv, tərcihi isabətsiz, qərarı xətalı imiş...

 Yanmağı alınyazısı halına gətirən isə fərqli düşünməyində imiş; zira seçməsəymiş yanmayacaqmış... Güya yanmağı, seçən məqamına keçdiyi üçün deyilmiş, seçiləndən ötürü isə heç deyilmiş... Kimi və ya nəyi seçdiyinin heç bir qiyməti yoxmuş; hətda seçiminin səhv, tərcihinin isabətsiz, qərarının xətalı olması da elədə önəmli deyilmiş. Alovları bəsləyən birbaşa seçimin, seçiminin özü imiş ona görə... Fikrinə görə seçimindən ötrü cəzalanırmış; cəzanı haqqlı edən başqa deyil, sadəcə seçim imiş... Seçim olmasaymış cəza da olmazmış. Seçim olmasaymış, "seçen"dən də, "seçilən"dən də söz edilə bilməzmiş.

Seçim, öncə seçənin və seçilənin varlığına yol açırmış, sonra da cəzanın... Seçim var olmadan, cəza varlığa gəlməyə yol tapa bilməzmiş...
 Bəs çarə?
 Çarəsi bəsitmiş. Çarə seçməməkdə, seçməkdən qaçınmaqda, seçimsiz yaşamaqda imiş... Qərar almaq başlı başına bir zülmmüş... Qərar almaqla və ya verməklə adam özünə edə biləcəyi haqsızlıqların ən böyüyünü edirmiş... hər şeydən əvvəl belə etməklə öz özünü məhz özü qapatırmış, variantlarını çərçivələyir və variantlarını varianta azaltmaq günahını işləyirmiş.
 Dostundan soruşmaqdan da utanmamış: "Başqalarının görə bilmədiklərini bəhərinə göstərdiyi halda görən hansı göz bilə-bilə gözünü damğalaya bilər ki!"
   II. Seçmək yargıyla (red:mühakimə) əlaqəlidir; yargı isə yarmaqla. Yarmaq da asanlıqla bilindiyi kimi "ikiyə ayırmaq, bölmək" deməkdir... Yaran, yargılayan adam, doğru bir yargı versə də, tam ortadan ədalətli şəkildə ikiyə yarsa da "yargıya aid olan" hər dəfə yarılmış/yargılanmış olaraq qalacağından, yargının özü ayırıcı/bölücü bir fəaliyyət olaraq varlığa gəlmək məcburiyyətindədir.
  Yargıda olmayan nəfsin halına, ərbabı şəkk adını verirlər; yəni "Varmı, yoxmu?" sualının havada buraxmağın ən əsaslı yolu şəkkdir... Sanki "nə var, nə yoxdu!" və ya "həm var, həm yoxdu!" demək kimi... Halbuki ağlın şəkkdən xoşu gəlmir və sahibini qərar verməyə, yargılamağa,  hər vəziyyətdə bir seçim etməyə məcbur edər.
  Bilənlər bilir, ağlın birinci qanunu budur: Bir şey ya vardır, ya yoxdur! 
  Yəni var vardır, yox, yoxdur! Bir şey varsa yox ola bilməz, yoxdursa var ola bilməz! Dolayısıyla o şey, "hem var, həm yoxdu" ola bilməyəcəyi kimi "nə var, nə yoxdu" da ola bilməz!
 O halda?
 O halda bir qərar verməli; ya "vardır" və ya "yoxdur" deməli...
 Çünki, varsa "vardır" demək, yoxdursa "yoxdur" demək doğrudur, yox olduğu halda "vardır" demək, var olduğu halda "yoxdur" demək yanlışdır.
   Bu halda həm var, həm yoxdur və ya nə var, nə yoxdur deyilə bilməz ağlın hökmüncə... Ağıl yarmaq, yargıda olmaq məcburiyyətindədir; şəkkə dözə bilməz. İki tərəfdən birini seçməli, qərar verməli, tərcih etməli; üstəlik doğru və ya səhv, qəti və ya deyil, mütləq bir tərəfdə yer almalıdır!
  Bəs bir tərəfi seçsək o biri tərəfi də rədd etməsək? Yəni "... vardır!" və ya "... yoxdur!" deməklə birlikdə seçimizdən kənarda qalan variantların yanlışlığını iddia etməyib yargımızı "... (var) ola bilər" və ya "... (var) olmaya bilər" surətinə çevirsək?!? Məhz o vaxt ağıl bu addımımızı, istər-istəməz əvvəlkindən üstün tutacaq və yargımıza zənn adını verəcək.
   Halbuki zənn, ağlın qorxusu... qorxaq ağlın cəzası... xəyanətin bir növü... "Yetər ki, bir qərar verib sahilə yanaşım da nə olursa olsun" demək ikiüzlülüyü...
  III. Yanmağı alınyazısı halına gətirən, ağlın qanunlarına uymaqla özünün cəhənnəmin dibində yanmağa layiq olduğuna inandığı üçün yargıda olmağı, qərar verməyi, tərcih etməyi, seçim etməyi lənətləyir və tərəfli olanların cəhənnəmdə, tərəfsiz olanların isə cənnətdə yaşadığına inanır.
   Hərçənd bilmir ki, tərəf olanlar seçim etdikləri, qərar verdikləri üçün cəhənnəmin dibində yanmaqla cəzalanarkən, tərəfsiz qalmağı üstün tutan qorxaqlar, seçim etmədikləri üçün yox, həm seçmə cəsarəti göstərmədikləri üçün, həm də seçimlərindən ötrü cəhənnəmin dibində yanmağı gözə ala bilmədikləri üçün " öz cənnətlərində hüzur və sükun içində yaşamaq"la (!) cəzalanırlar.
   O yenə bilmir ki, ağıl yararkən, yagıda olarkən sadəcə doğru qərar verməyi istəməklə kifayətlənmir; sahibini iki tərəfi də çəkib (red: yoxlayıb) ondan sonra qərara gəlməyə məcbur edir; zira ağıl qərarsızlıqdan nifrət etdiyi kimi, yanlış qərarlardan da nifrət edir.
   Bəs eşq?
   Məhz yanmağı alınyazısı halına gətirənin bilmədiyi də budur! Eşq də eynən ağıl kimi sahibini qərara gəlməyə məcbur edər. Bircə fərqlə ki, o doğruya, yanlışa əhəmiyyət verməz; doğrunu və ya yanlışı seçmiş olmaqdan dolayı yanıb yanmayacağını vecinə almaz; əksinə narına da, nuruna da razı olur. Əsil aşiq, cənnətdə hüzur və sükun içində yaşamaqla cəzalanmaqdansa, cəhənnəmdə cayır cayır yanmaqla cəzalanmağı üstün tutan adamdır. Çünki meyli ağlın deyil, eşqin məcburiyyətiylədir.
   "Ağlın məcburiyyətiylə seçən" ilə "eşqin məcburiyyətiylə seçən" arasındakı fərq, seçiminin bədəlinə əhəmiyyət verməməkdir. Ağlın seçiminin nəticəsi "doğru" və ya "yanlış" olaraq xarakterizə olunarkən, eşqin seçiminin nəticəsi bu xüsusiyyətlərdən münəzzəhdir; yetər ki, eşq olsun; və eşq... aşk-ı hakiki olsun!
   IV. "Ağlında çatışmazlığın var?" deyən dostuma təbəssüm ilə qarşılıq verirəm; zira ağlında çatışmazlığı olanın ödəyəcəyi bədəl yanmaqdır;  eşqində çatışmazlığı olanın ödəyəcəyi bədəl isə yanmamaqdır.
    Söyləyin görək, sizcə hansı daha böyük bir cəzadır?

 Müəllif:  Dücane Cündioğlu  

14 Kasım 2012 Çarşamba

Dəlilik.

                                            
                                                      “Ağıllılığa doydum, mən artıq dəliliyə aşiqəm”
                                                                             Mövlana C. Rumi.


  Səni Tələsdirən Şey.
  Sən, qorxunun, sürətin, uğultunun, üstünə zillənən nəzərlərin içində, səni tələsdirən şeyin nə olduğunun fərqinə vara bilmirsən. Bu şeyin səni aparacağı son mənzilin nə olduğunun fərqində ola bilmirsən. Yada özünü bilməməzliyə vurursan. Halbuki bu bəlli bir şeydi. Söhbətlərimizdə deyəcəyimiz sözlər kimi bəllidi. Bəlli olmasa o sözləri demərik çünki, bizə qulaq asan olmaz, yenə o uğultu, qorxu, zillənmiş nəzərlər, o qeyri-müəyyənlikdən qaçmaq üçün son çarə...  Yenə səni tələsdirən şeyin səni aparacağı son mənzil... Ölüm.
Gözlərində körpəlikdən səndə təzahür edən qeyri-müəyyənliyin və nəyə uğradığını anlamamışlığın, çaş-baş qalmışlığın mistik parıltısı qeyb olub. Əvəzində bu solğun gözlər sənə sıxıntılı, darıxdırıcı, bəlli həyatdan xəbər verir. Bu sıxıntını, mövcudluğundan doymuşluğu, bezmişliyini unutmaq üçün özünü əyləncələrin, dəbdəbənin içində tapırsan...
   Bu həyat sənə hardan bəllidi? Sənin tələsməyinin səbəbidə bu müəyyənlikdən qaçmaq istəyi deyilmi? Elə bir yerə ki, orda sən gördüyün mənzərənin qarşısında, o qeyri-müəyyənliyin qarşısında çaşasan və hər kəs nəzərlərini sənin üstünə dikib gülsün, sən də, yenidən o qorxulu,sürətli, uğultulu, bəlli həyatın içinə yuvarlanasan. Gülsün, ona görə gülsün ki, o anda səni çaşdıran, əminliyini sarsıdan mənzərənin, üzündə yaratdığı ifadə onların gözündə dəlilik kimi görünmüşdü. Çünki onların gözündəki solğunluq sənin qarşılaşdığın mənzərənin mistik parlaqlığını anlamağa imkan verməz. Sənin surətindəki ani dəyişiklik, o ilahi təcəlli, səni çaşdıran o möcüzə... onların solğunlaşmış gözlərinin gördüyü dəlilikdir. 

   Gözlənilməz Hadisə.
   İnsanları sakitləşdirməkçün bəlkədə doğru ifadə etmədim insan özü-özünü sakitləşdirməkçün istifadə etdiyi sözdü “gözlənilməz hadisə olmayacaq/ola bilməz, narahatçılığa heç bir əsas yoxdu.” Deməli gözlənilməz hadisə insanların bir çoxu üçün narahatçılığa əsasdı. Yaxşı bəs nədi bu gözlədiyimiz "gözlənilməz hadisə"???  Deyəndəki "heç bir gözlənilməz hadisə olmayacaq" biz nə demiş oluruq? və ya bununla demək istədiyimiz şey nədir?
"Gözləmək" GÖZlə bağlı bir şeydi. Müşahidə mənasındadır. Yəni bunun mənasını zamanla əlaqəli olduğunu deyə bilərik amma biz bir dilin içində yaşayırıq. Burda deyilmək istənilən şeydə zaman anlayışı olmaqla bərabər özündə müşahidənidə ehtiva edir. Qısası, yəni müşahidəsi olmayan, müşahidə edə bilməyəcəyimiz heç bir hadisə olmayacaq. Amma bu ümumiyyətlə HADİSƏ olmayacaq mənasına gəlməz deyilmi? Hadisə ola bilər ancaq bizim müşahidə çərçivələrimizdən kənarda ola bilər. Bu hadisə olsada hadisə bizi özünə aid etməz bununlada hadisədən kənar düşmüş olarıq. Və ya hadisə ola bilər amma bu  BİZİM  MÜŞAHİDƏMİZdə (nəzarətimizdə, qavrayışımızda, nizamımızda, öyrəşdiyimiz halda) olacaq.  Məsələni çox dolaşığa salmadan bir misal da çəkək. Biz gündəlik  olaraq
Səhər dururuq - məktəbə/universitetə/işə gedirik - ənənəvi bildiyimiz kimi günümüzü keçiririk - axşam evə gəlirik və yatırıq.
Qəribədir deyilmi? "İnsan vərdişlərinin uşağıdır" deyir İbn Xəldun.
Burda gözlənilməz hadisə varmı?
-Yox.
-Yoxdusa niyə yoxdu?
Çünki öyrəşdiyimiz, GÖZlədiyimiz, müşahidəçisi olduğumuz bir sözlə bu işin içində olduğumuz prosesdi. Bu işin içində olmağımız vacib məqamdı. Çünki özümüz bu işin/prosesin içinə daxil olduğumuz andan o bizim üçün gözlənilməz, qeyri-müəyyən hadisə olmaqdan çıxır. Amma ümumilikdə hadisə olur. Və biz müəyyən, gözlənilən, nizamlı bir sistemin (hadisənin və ya hadisələr toplusunun) üzvünə, parçasına çevrilirik. Burda Şrödingerin Pişiyini də yada salmaq yerinə düşər. Qutunun içinə baxdığımız andan yəni sistemə, mühitə daxil olduğumuz andan etibarən gözlənilən hadisələr sisteminin parçasına çevrilirik. Halbuki qutuya baxmadığımız vaxt bu müəyyənsiz idi və pişik, eyni vaxtda həm ölü həm diriydi.  Burda artıq ehtimal ola bilməz pişik artıq ölüdü/diridi. Bu müəyyəndi. Artıq rahatlıqla deyə bilərik; "Narahatçılığa heç bir əsas yoxdu hər şey qaydasındadı. Bizim nəzarətimizdədi (müşahidə edə bilirik, müəyyəndi, gözlənilməyən heç nə yoxdu)."
Görəsən niyə gözlənilməzlik, müşahidəsizlik, müəyyənsizlik insanı narahat edir, qorxudur insanı... belə şeylərdən insan qaçır. Niyə? Niyə biz hər şey Laplasın Şeytanının öhdəsində olanda özümüzü rahat hiss edirik?
"Hər şey yaxşı olacaq", "Düzələcək", "Düzələn deyil", "Hər şey yolundadı" və s.  axı biz müəyyənsizlik prinsipinə görə hər şeyin necə olacağını deyə bilmərik deyilmi? Hər bir insandan, sistemdən, qurumdan, dövlətdən necə olmalı olduğunu, necə olacağını öyrənirik və öyrəşirik. Sonra öyrəşdiyimiz bu sistemin bir əlavəsinə çevrilirik. Artıq belə rahatdı. Çünki bundan başqası ola bilməz. Bundan başqası ümumiyyətlə düşünülə bilməz. Düşünülsə bu təhlükədi və bizim güvənliyimiz, rahatlığımız üçün maniədir. Və bu maniə tezliklə aradan qaldırılmalıdır. Beləcə biz saat kimi işləyən, əqrəbin 2-dən sonra 3-ə, 3-dən sonra 4-ə... keçdiyini bildiyimiz bir döngünün içinə düşürük. Bu döngü bizə əzab verir ancaq rahatıq. Başqa ehtimalların ola biləcəyinin düşünülməsi mümkün deyil. Yalnız bir ehtimal varki o da artıq ehtimal olmaqdan çıxıb bizim taleyimizə çevrilib.

  Dəlilik.
  Gözlənilməz, mistik bir mənzərənin qarşısında çaş-baş qalıb, dəli kimi görünmək səni dəlixanalıq edər. Çünki modern dövr dəlini dəlixanaya, xəstəni xəstəxanaya, cinayətkarıda həbsxanaya göndərir. Ancaq bununla belə insanı həyata qaytaran, insanı insan edən bir möcüzə baş verməlidisə, istənilən halda bu möcüzəyə şahid olmaq üçün dəliliyimizi sevinclə salamlamalıyıq.

26 Ağustos 2012 Pazar

21:12:2012- Nibiru (İnsanlığın Melanxoliyası)

   Tarix 21:12:2012ni göstərir. Bədən haldan düşür... Zaman sanki bədənə sürtünərək, ruhumuza əzab verərək yavaşlamağa başlıyır... Səbəbsiz çəkilən əzab, iztirab baş qaldırır...  Yer kürəsində də təlatümlər, fəlakətlər baş qaldırır.
   Planetimizi və Bədənimizi hal'dan salan, yavaşlatan; ruhumuza istirab verən bu sirli güc nədir???
Burda Trierin məşhur "Melancholia" filmi düşür yadıma...
   Yenicə evlənən gənc qız-gəlin, istirab çəkir... Melanxolia adlı bir göy cismi yerə yaxınlaşır... Gəlinin keçirdiyi bu hisslərə də melanxoliya adı vermək olar. Evlənməyə az qalıb...
Toqquşmaya az qalıb...
 
   Dünyanın Melanxoliyası.
   Xaos.
   Suriada müharibə baş qaldırıb. İraqdakı müharibədən və Ərəb baharından sonra Suriya ilə Dünya daha da qarışır. 3. Dünya Müharibəsi Təhlükəsi daim bizi təhdid edir. ABŞ, Alyaska ştatında yerləşən gizli HAARP silahından istifadə edərək süni zəlzələlər, fəlakətlər törədir.  Yaxın Şərq müharibə meydanına çevrilib.
   Kütləvi qırğın silahları təbiətə böyük zərər vurur. Yoluxucu xəstəliklər artıb. Arılar, qarışqalar, çəyirdkələr kütləvi şəkildə hər tərəfə axışırlar. Nəhəng heyvanlar özlərini qəribə aparır...  Bəzi vulkanlar aktivləşib, zəlzələlər baş verir.
   Nibiru.

   Babil və Şumer əfsanələrinə görə Nibiru(Marduk) adlı bir sirli planet var. Bu planet Günəşin ətrafında 3600 illik yolçuluq edir. Və Yer kürəsindən 4 dəfə böyük olan, canlı həyatı olan bu planet Yerə çox bənzədiyindən Yerin əkizi də adlandırılır. Mayya təqviminə inansaq bu planet 21:12:2012 tarixində yerə yaxınlaşacaq və bu zaman çoxlu fəlakətlər baş verəcək. Göstərilən tarixdə "planetlərin paradı" adlanan kosmik hadisə də baş verəcək.  Mayyalılara görə, bu tarix "tanrıların geri qayıdış zamanıdı". Birçoxlarının fikrincə burdakı "tanrılar" yadplanetlilərdi.   

   Hollywood.
   Hollywood əvvəllər islam ölkələrinə gedib orda qəhrəmanlıq edən amerikalı qəhrəman obrazını tez-tez verirdi. "İndiana Jones", "Vandam", "Rembo" filmləri çəkilir. Və çəkilən bir çox filmlərdə oxşar ssenari şərq ölkələrində qəhrəmanlıq edən amerikalı obrazıdır. Və dünyada baş verən bu son hadisələr Hollywoodun bizi nəyə hazırladığını  ortaya qoydu. Ancaq son vaxtlar  Hollywood başqa istiqamətdə filmlər çəkir. "Apokalipsis" , "İron Sky", "İndipendence Day" və s. kimi filmlərdə bu dəfə həmin amerikalı "qəhrəman" dünyanı nədənsə xilas edir. Əsasəndə gəlmələrdən. Vəya dünya tamam məhv olur.

   Boş şeydi. Heçzadda olmayacaq.
   Bəli. Bütün bu əfsanələr xurafatdı və heçbir ciddi insan, alim, siyasi xadim, iqtisadçı, filosof buna inanmaz. Bunun heçbir sübutu yoxdu. Çox olub, deyiblərki, filan vaxt nəsə olacaq amma heçzadda olmuyub.
   STOP!!! Amma bir dəqiqə dayan, mən də sən deyən bu cür xurafatlara inanacaq qədər "səfeh" birisi deyiləm. Amma xurafat nədi? -Batil inanclar. -Yaxşı bəs batil inanc nədi? Necə olurki insanların, böyük kütlələrin batil inancları olur? Yaxşı, sualı belə qoyaq batil olmayan inanc hansıdı??? Pozitiv Elmdimi? Praqmatizmdimi sizin inandığınız həqiqi inanc? Elmmi xilas edəcək insanlığı?  Xurafat necə yaranır? kimsə milyonları aldadıb əfsanə fikirləşir və bu olur xurafat??? Bu qədərmi hərşeyə uzaq, yarımçıq, biganə yanaşırsız? Yaxşı, əgər elədisə o dövrdə kimsə bu yalanı kütləyə həzm etdirəndə sənin kimi inkarçılar hardaydı??? O da öz tezini ( siz "ağılcılar" yəqin belə istiqamətdə olan söhbəti sevirsiz) Şumerdə, Babildə vəya digər məmləkətlərdə bir divar tapıb yaza bilmirdimi ki, bunlar hamsı ağ yalandı. İnanmuyun. Axı siz ciddi adamlar hərşeyə belə yanaşırsız. ya ağ yalandı. yada doğrudu.  

    Bəs bu işin HƏQİQƏTİ hardadı? Haqq özünü harda təzahür edir??? - Məsələ bundadıkı insan özü hadisələri ortaya çıxmış xurafata uyğun istiqamətləndirir, aparır. Bir çoxu heç bunun fərqində də olmur. Hətda inkarçılar bu xurafatın reallaşmasında rol oynayır. Özlərinin də xəbəri olmur necə.
"Biz gerçəkləri olduğu kimi deyil olduğumuz kimi görürük..." İmmanuel Kant... Gerçəkliyi olduğu kimi dərk edə bilmərik deyilmi? Gerçəklik insanlarda fərqli (olduğumuz kimi) dərk edilir. Və tarixi gedişatda siyasi, iqtisadi maraqlarla bəzi hadisələr kütləviləşir, mifləşir, əfsanələşir. Sonra insanlıq istər inansın istər inkarçılıq etsin yaratdığı bu əfsanələrin arxasınca sürünməyə başlayır və onları gerçək qılır. Əslində əfsanələrin də kökündə bir həqiqət durur. Hər həqiqətin kökündəsə sübutlar durur.
   Melanxoliya...
   Bəs insanlığın çəkdiyi bu melanxoliya nədi belə? hə?? Bu əzab, bu iztirab nədi belə?? İnsanlıq özünü niyə belə cəzalandırır? İnsanlıq bu faciyəni niyə yaşayır??? Bəlkə ona görə ki, bizim bu dünyada olmağımız özü tragediyadı hə??? insanlığın əsl dramı budu bəlkə? Dünyada var olmaq... Bəlkə dediyimiz tarix insanlığın ən böyük və sonuncu melanxoliyası olacaq? Bəlkədə bu faciyəyə məhkumuq.